20 июля 2019 года, 06:35 (UTC+9:00) t в Якутске: 12 (09:00)

К 110-летию Саха театра

 Ил Түмэн Председателэ А.Н. Жирков
Саха национальнай театра төрүттэммитэ 110 сылыгар аналлаах
үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ  тыл этиитэ
Дьокуускай, Саха театра тохсунньу 3 к. 2016 с.
 
Күндү доҕоттор, бүгүн бу манна мустубут, манна кэлэн олорор дьон бука бары Саха национальнай театра үөскээбитигэр, төрүттэммитигэр бэйэҕитин онно сыһыаннаах, онно чугас, бу Саха театрын туһугар ыалдьар дьон мустан олороргутунан эһигини бука барыгытын 110 сыллаах Саха национальнай театрын көннөрүтэ суох уустук суолун-ииһин анааран көрөр күҥҥэ кэлбиккитинэн истиҥник эҕэрдэлиибин.
 
Эһиги бүгүн бу күҥҥүтүн бэлиэ күн быһыытынан санаан хаалыҥ, дьоҥҥутун-сэргэҕитин кытта кэпсэтиҥ-ипсэтиҥ, хаартыскаҕа түһүҥ, бэлиэ хаалларыныҥ уонна саха национальнай театральнай культурата үөскээбитин 110 сыла, 1906 уонна 2016 сыл диэн сурунан бэлиэтэнэн кэбиһиҥ. Эһиги бүгүн бу саха национальнай театральнай искусствота үөскээбитэ 110 сылыгар, саха культуратын, искусствотын профессиональнай таһымҥа таһаарыы саамай муҥур чыпчаала буолбут биһиги сахалар өссө ааспыт үйэ саҥатыгар дьаһаммыт дьаһаныыбыт өрөгөйдөөһүнүн күнүгэр кэлэн олороҕут. Бука барыгытын ис сүрэхпиттэн  эҕэрдэлиибин уонна оннук кыахтаахтык, күүстээхтик уонна эрэллээхтик бэйэҕитин сананыҥ.
 
Соччо элбэҕэ суох оччолорго саха национальнай интеллигенцията төһө эмэ бобуу-хаайы баарын үрдүнэн 110 сыл анараа өттүгэр 1906 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр бэйэлэрэ дьиэ булан, ол дьиэни кэпсэтэн, бэйэлэрэ тугу туруоруохтаахтарын эрдэттэн сүбэлэһэн, онтукайдарын талан, оруолларын тыырсан, урут хаһан даҕаны саха дьоно туруоран көрбөтөх, оонньоон көрбөтөх ооннууларын сыанаҕа таһаараннар, спектакль оҥороннор дьон-сэргэ иннигэр көрдөрбүттэрэ. Бу туох да сүрдээх күүстээх, инникигэ эрэллээх дьон. Кинилэр эрэллэрин күүһэ ("сила веры") ол баар кинилэргэ, эрэл күүһэ – бу биһиги норуоппут инникилээх, биһиги норуоппут инники өттүгэр үөрэхтээх, сайдыылаах, искусство ханнык баҕарар эйгэтигэр киэн дьоҕурдаах, атын ханнык да омуктартан бу кэлэр 20-с үйэҕэ хаалсыбат таһымнаах омук буолуоҕа диэн онно кинилэр бу айымньыларын анаабыттар. Эһиги бэйэҕит тылгытынан-өскүтүнэн сахалыы испиэктээкиллэри, драмалары туруораргыт бобуллар диэн бобуу-хаайыы баарын үрдүнэн 11 сыл устата тохтообокко, биир да сылы энчирэппэккэ, бу 11 сыл устатыгар премьера баһыытынан 30-тан тахса испиэктээкили сахалыы туруорбуттара. Олортон олоҥхо биир эпическэй хайысха быһыытынан, иккис хайысха быһыытынан саха драматургтарын бэйэлэрин айымньылара, олорго В.В. Никифоровтаах, А.И. Софроновтаах, Н.Д. Неустроевтаах, онтон да атыттар айымньылара, уонна үһүс сүрүн хайысха быһыытынан кинилэр аан дойду классиктарын, туох ханнык иннинэ нуучча классиктарын – Н.В. Гоголь, Д.И. Фонвизин, Л.Н. Толстой, А.П. Чехов онтон да атын нуучча оччотооҕу классиктарын айымньыларын өссө революция иннинэ сахалыы тылбаастааннар драма оҥороннор туруортааннар дьоҥҥо-сэргэҕэ таһаарбыттара. Ол хайысханы күн бүгүнүгэр дылы Саха театра тута сылдьар. Билигин Саха театрын ханнык баҕарар классическай сайдыылаах государственнай күүстээх улахан театрдар Малый театртан саҕалаан ханнык баҕарар театрдарга бука барыларыгар итинник үс хайысханы илдьэ сылдьар театр бу саамай сайдыылаах, саамай күүстээх театрынан биллэр. Бу фольклорнай-эпическай хайысха, олохтоох бэйэлэрин автордара, ол эбэтэр саха автордар, эбэтэр Россияҕа таҕыстахха нуучча автордара уонна тас дойдутааҕы классика. Бу маны барытын Саха театра күн бүгүнүгэр дылы тутан кэллэ. Аны ити бүгүн көрдөрдүлэр театр историятын. Биһиги Сахабыт театрын историята – норуоппут историята, онуоха маарынныыр.
 
Онтон 20-с үйэни ылан көрөр буоллахха хас биирдии түгэни, хас биирдии кэми-кэрдиини бука барытын бэйэтигэр сүһэн кэллэ бу Саха театра. Хас биирдии бэйэтигэр туруорбут айымньыларыгар биһиги историябыт сурулла сылдьар. Хас биирдии оннооҕор артыыстарбыт дьылҕаларыгар, оннооҕор драматургтарбыт дьылҕаларыгар, суруйааччыларбыт дьылҕаларыгар норуоппут историята онно барыта тиһиллэ сылдьар. Ону барытын сүһэн, ону барытын тэҥҥэ тутан дьоҥҥо-сэргэҕэ сөптөөхтүк тириэрдэн уонна дьон-сэргэ өйүн-санаатын инники эрэлгэ-кэскилгэ түмэн илдьэ сылдьар билигин бу биһиги Сахабыт национальнай театра. Национальнай театр суолтата, кини уратыта уонна кини соруга оннук. Ону Саха театра күн бүгүнүгэр дылы чиэстээхтик тутан кэллэ.
 
Бүгүн тохсунньу ый 3 күнэ. Сыл саҕаланна, биһиги дьоммут санаабыт курдук эмиэ сыл саҕаланыытыгар, үйэ саҕаланыытыгар бу бастакы спектакыллары туруорбуттара. Ону Саха театра билигин анаан итини бэлиэтииргэ бэлэмнэнии үлэтин саҕалаата. От ыйын 7 күнүгэр 2015 с. республика баһылыгын дьаһала тахсыбыта. Бу саха норуотун, саха культуратын иннигэр суолтатын учуоттан Саха национальнай театрын 110 сылын республика таһымыгар бэлиэтииргэ диэн. Анал комиссия тэриллибитэ. Ол үлэ билигин саҕаланар. Бүгүн бастакы күнэ. Сылы быһа ити тэрээһин барыаҕа. Олортон биһиги икки премьераны көрүөхпүт сотору. Ити 1906 сыллаахха аан маҥнай турбут "Бэрт киһи Бэриэт Бэргэни" уонна Баһылай Баһылайабыс Күлүмнүүр 1906 сыллаахха хайыыга, түрмэҕэ сытан сахалар союзтарын тэрийэн баран, ол содулугар түрмэҕэ сытан суруйбут "Манчаары" диэн спектаклын премьератын Саха театра туруорарга бэлэмнии сылдьар. Ол спектакллар иккиэн саастара 110-нуу сыл. Бу ханнык баҕарар национальнай театр, бөдөҥ даҕаны театрдар киэн туттар дааталара, киэн туттар репертуардара. Ону сотору Саха театра бэйэтин көрөөччүлэригэр көрдөрүөҕэ уонна Андрей Саввич бүгүн ити этэн аһарбытын курдук Саха театрыттан биһиги республикабытыгар театральнай искусство, театральнай культура сайдыытыгар бу Саха театра саамай сүнньэ уонна Аал-луук маһа буолбута. Олортон ити бүгүн государственнай опера уонна балет театра, Олоҥхо театра, аҕыйах ахсааннаах норуоттар театрдара – кинилэр тустарынан бүгүн этилиннэ. Бүгүн мин тус бэйэм ааппыттан бу театрдарга бу "Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн" бастакы саха спектаклын туруоруутугар кыттыбыт дьоннор хаартыскаларын бэлэхтиибин. Бу дьон ааттарын 2010 сыллаахха "Саха театрын антологиятын" таһаарарбытыгар барыллаан оҥорбуппут. Дьиҥинэн манна үс испииһэк баар. Манна оонньообут дьон билигин даҕаны толору ааттара ситэ биллэ илик. Ким эрэ маны билэр киһи баар буоллаҕына, биир эмэ киһини эбэн этэр кыахтаах киһи баар буоллаҕына эһиги итини театрга бэйэтигэр кэлэн Е. Н. Степановка эбэтэр миэхэ тус бэйэбэр этиэххитин сөп. Манна ситэри биллэ илик хас да киһи баар. Икки, хас да киһи ааттара мөккүөргэ сылдьар. Ол гынан баран бу "Бэриэт Бэргэни" оонньоон бараннар ол реквизиттарын, ол таҥастарын-саптарын кэтэн түспүт хаартыскалара буолара чопчу. Онно ким даҕаны мөккүспэт. И. Д. Новгородов этиитигэр уонна билигин чинчийээччи П.П. Петров этиитигэр ити иккиэннэрэ бигэргэнэр. Бу хаартыскаҕа ортоку турар Василий Васильевич Никифоров, кини аттыгар Мария Николаевна Ионова, ити Иван Гаврильевич Васильев уонна  Афанасьевтар, онтон да атын бука барыта саха бастакы көлүөнэ интеллигенциятын бэрэстэбиитэллэрэ бука бары кыттан бу Саха театрын олохтообуттара. Онон бу бэлиэни, бастакынан, Саха театрыгар, иккис бэлиэни Опера театрыгар уонна үһүс хаартысканы Олоҥхо театрыгар туттарарбын көҥүллээн.
 
Бу Опера уонна балет театрын директора Сергей Августович Сюльскай бу хаартысканы тутар. Театр 2015 сылы улахан ситиһиилэрдээх түмүктээтэ. "Спартак" балеты туруорда уонна бу соторутааҕыта Кытайга тиийэн Пекин биир улахан театрыгар 2100 миэстэлээх саалаҕа "Князь Игорь" операны туруордулар. 2015 сылы кинилэр итинник түмүктээтилэр. Онтон 2016 сылга сэтинньи ый 13-17 күннэригэр бу Сергей Августович соторутааҕыта Санкт-Петербурга IV Аан дойдутааҕы  форумҥа тиийэ сылдьан, онтон кэлэн иһэн Москва куоракка, ити икки куораттар бөдөҥ театрдарын Мариинскай театр уонна Большой театр салалтатын кытта көрсөн опера уонна балет театра сэтинньи 13-17 күннэригэр ити театрдарга бэйэтин туруорууларын көрдөрөр туһунан кэпсэтэн кэллэ.  Кинилэргэ ситиһиини баҕарабын.
 
Бу хаартыска – Олоҥхо театрыгар. Бу эдэр театр. Ол гынан баран эмиэ соторутааҕыта Пекиҥҥэ тиийэн "Пионовая беседка" кытайдар өссө 16-с үйэ бүтүүтүгэр суруйбут драмаларын, спектаклларын ону сахалыы тылынан тиийэн туруоран 600 киһилээх саалаҕа баар көрөөччүлэр улахан биһирэбиллэрин ылла. Онно кытайдар биир тылы сахалыы билбэт дьон аҥардас титрга эрэ суруллубутун көрөн ааҕа олороннор бу биһиги артыыстарбыт хайдах оонньуулларын, кинилэр иэйэллэрин-куойалларын (ис хоһооно "Лоокуут уонна Ньургуһун" драмаҕа маарынныыр, таптыыр кыыһа өлөн хаалбытын ону тапталынан тилиннэрэр кытай уолун туһунан) ону бэйэлэрин тылларынан суругунан ааҕаллар, биһиги дьоммут сахалыы, өссө тойуктууллар, ону барытын көрө олороннор бу ытаһа олорор сирэйдэрин онно көрбүтүм. Онон биһиги дьоммут лаппа, чахчы үчүгэйдик оонньоотулар диэн оннук санаалаахпын. Эһиэхэ ситиһиини баҕарабын уонна бу хартыынаны эһиэхэ бэлэхтиибин.
 
Онтон бу биһиги саамай кэтэһиибит, саамай эрэлбит, саамай тапталбыт, саамай улахан ирдэбилбит – бу Саха театра. Онон, Андрей Саввич, мин сүрдээҕин баҕарабын бу биһиги Сахабыт театра, бу артыыстарга эһиэхэ, хас биирдиигитигэр туһаайан этэбин, биһиги Сахабыт театра бу ааспыт сылларга ситиспит ситиһиилэриттэн, ол чыпчаалларыттан мөлтөөбөккө, түспэккэ, урукку ситиһиилэрбит хаҕа эрэ буолан хаалбакка, инники өттүгэр өссө улахан ситиһиилэргэ дабайдар дабайан, биһиги эрэлбитин толорон, биһиги тапталбытыгар чахчы кыаҕынан, талаанынан толору эппиэттээн, толору хардарсан оннук ситиһиилээхтик үлэлии турдун диэн баҕа санаабытын бука бары кинилэргэ тириэрдиэххэйин.
 
Бу театр – дириҥ историялаах театр. Бу театр историята сатаан харалла сылдьар. Бу театр кута-сүрэ буолан, бу театр историятын – хас биирдии кумааҕыны, хас биирдии хаартысканы, хас биирдии докумены олоччутун сыа-сым курдук тутан илдьэ сылдьааччы биһиги народнай артыыспыт, ССРС уонна РСФСР государственнай премиятын лауреата Ефим Николаевич Степанов буолар. Ефим Николаевич Степанов соторутааҕыта бэйэтин юбилейын бэлиэтээбитэ. Советскай Союз государственнай премията 1966 сыллаахха олохтоммута уонна 1995 сыллаахха суох буолбута. Ол 25 сыл устатыгар уопсайа 39 театр артыыһа ССРС государственнай премиятын ылбыта, Россия үрдүнэн. Ол иһигэр Ростислав Плятт, Олег Табаков, Олег Ефремов, Кирилл Лавров курдук артыыстар ылбыттара. Ол ССРС государственнай премиятын ылбыт 39 театральнай артыыстар ортолоругар биһиги Ефим Николаевич Степановпыт, биһиги Герасим Семенович Васильевпыт уонна биһиги Симон Петрович Федотовпыт бааллар. Баара суоҕа 13 театральнай режиссер ССРС государственнай премиятын ылбыта. Ол 13 театральнай режиссер ортотугар биһиги Андрей Саввич Борисовпыт баар. Уонна ССРС государственнай премиятын бу премия олохтонуоҕуттан бүтүөр дылы баара суоҕа 19 театр ылбыта. ССРС 19 театра. Ол иһиттэн Россияны ылан көрөр буоллахха 14 Россия театра государственнай премияны ылбыта. Олор истэригэр Саха национальнай театра. Бу театр историятын илдьэ сылдьааччы Ефим Николаевич Степановка түмэн, хомуйан, туох баарын барытын компьютерга киллэрдин диэн мониторуттан мышкатыгар тиийэ баар техникатын бэлэхтиибин.
 
Биһиги тапталлаах Сахабыт театра чэчирии, сайда турдун. Биһиги Сахабыт театрыгар талааннаах драматургдар мэлдьи баар буоллуннар, талааннаах режиссердар мэлдьи баар буоллуннар, талааннаах артыыстар мэлдьи баар буоллуннар. Саха театра үйэлэртэн үйэлэргэ аата ааттана, суон сураҕа сураҕыра турдун уонна Саха театрыгар өрүү биллиилээх, тапталлаах көрөөччүлэрдээх буоллун. Сахабыт театра туругурарын туһугар!
 

-->

Дата последнего изменения: 17 марта 2016, 11:19
^ Наверх ^
X
Ошибка в тексте:
Сообщить об ошибке администратору? Ваш браузер останется на той же странице