19 июля 2019 года, 03:20 (UTC+9:00) t в Якутске: 8 (03:00)

Выступление на торжественной церемонии присвоения культурному комплексу в селе Нуорагана имени К.Д. Борисова, 30 марта 2015 года

 Саха Республикатын Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ
А.Н. Жирков Дьабыыл нэһилиэгин культурнай киинигэр
Саха АССР үтүөлээх артыыһа К.Д. Борисов
аатын иҥэрии үөрүүлээх тэрээһинигэр этиитэ
кулун тутар 30 к. 2015 с.
Дьабыыл нэһилиэгэ Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
 
Ытыктабыллаах Дьабыыл, Нуораҕана дьоно-сэргэтэ, Мэҥэ-Хаҥалас  улууһун общественноһа, Константин Дмитриевичтыын бииргэ үлэлээбит,  театр үтүө үгэстэрин илдьэ сылдьар, дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕатар саха театрын артыыстара, Константин Дмитриевич улахан кыыһа (ол аата кыра кыргыттар баар буолуохтаахтар) Надежда Константиновна уонна уола Константин Константинович уонна бүгүҥҥү үөрүүлээх түгэн кыттыылаахтара, бүгүн Дьабыллар бэйэҕит искититтэн тахсыбыт бастыҥ үлэлээх, биллиилээх-көстүүлээх дьоҥҥутуттан талан, сыымайдаан ылан, Константин Дмитриевич Борисов аатын-суолун саамай улахан, көстүүлээх уонна кэскиллээх түөлбэбитигэр иҥэрэбит диэн быһаарыныыгыт олоххо киирбитин бэлиэтиир дьоро күҥҥүтүнэн, ити быһаарыныыгыт саамай сөптөөх диэн туран, бука барыгытын Ил Түмэн аатыттан эҕэрдэлиибин! Мэҥэ ааты иҥэрии улахан суолталаах. Константин Дмитриевич Борисов аата иҥэриллэн, олохтоох дьон  ыччатыгар, кэнэҕэски дьоҥҥутугар, манна кэлэн олорор оҕолорго өр сылларга хаалыаҕа.  Онон бу улахан суолталаах быһаарыыны ылынан, түһүлгэҕитигэр Константин Дмитриевич Борисов аатын үйэтитии сиэрин-туомун бүгүн толордугут. Саамай сөптөөх диэн этиибин мин бигэргэтэн биэриэхпин баҕарабын.
 
Искусство сайдыыта, театр, драма, балет, эстрада, о.д.а. театр көрүҥнэрин сайдыыта сахабыт норуотун культурата сайдыытыгар улахан оруоллаах. XIX үйэ бүтүүтүгэр - ХХ үйэ саҕаланыытыгар, Өктөөп революцията өссө буола илигинэ, саха бастакы үөрэхтээхтэрэ, саха бастакы интеллигенцията, ахсаан өттүнэн соччо элбэҕэ суох дьон бэйэлэрэ мустан «сүрдээх дьалхааннаах үйэ иһэр, маннык үйэҕэ биһиги норуоппут бэлэмэ суох, дьоммут-сэргэбит инникитин туох буолуоҕун, туох уларыйыы тахсыаҕын билбэккэ олорор, таах олорон биэрэр дьон буоллубут, хайдах гынан түргэнник үөрэҕи-билиини, сайдыыны дьоммутугар иҥэрэбит» диэн элбэхтэ сүбэлэһэн, театральнай искусствоны түргэнник сайыннарыахха диэн тобулбуттара. Үөрэхтээһини тарҕатар кэскиллээх эрээри – бытаан. Тутатына нэһилиэктэргэ, түөлбэлэргэ биирдэ тарҕана, тиийэ охсубат. Тоҕо диэтэххэ, онно бэлэмнээх учууталлар, бэлэм учебниктар наадалар, төрөппүттэр оҕолорун оскуолаҕа биэрэллэригэр, үөрэттэрэллэригэр баҕалаах буолууларын ситиһиэххэ наада. Ити уонунан сылы эрэйэр. Оннук да буолбута. Онтон театральнай искусствоны үөрэхтээх дьон бэйэлэрэ бэлэмнээн, туруоран, ону саха дьоно көрөн, талааннарынан сүһэн ылан, түөлбэлэригэр, нэһилиэктэригэр тиийэн хатылаан көрдөрөн, түргэнник тарҕатар кыахтаахтара. Театральнай искусство, бастакы олоҥхонон турбут драма, бастакы саха талааннаахтара Баһылай Баһылайабыс Никифоров-Күлүмнүүр суруйбут «Манчаарытын», Анемподист Иванович Софронов «Дьадаҥы Дьаакыбын» нөҥүө, о.д.а. революция иннинэ туруоруллубут айымньылары, ону тэҥинэн нуучча бастыҥ классиктарын, Толстой «Хараҥа дьай күүһүн», Тургенев, Фонвизин, Гоголь, Чехов айымньыларын бэйэлэрэ тылбаастыы охсон дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдии – бу үлэни барытын саха бастакы үөрэхтээхтэрэ, саха бастакы интеллигенцията театр, театральнай искусство нөҥүө таһаарбыттара. Ол биһиги норуоппутугар олус улахан суолталаммыта. Дьон театральнай айымньы нөҥүө ханнык уларыйыы буолаары турарын, туох уларыйыы кэлэн эрэрин ылыммыта, өйдөөбүтэ уонна онно бэлэмнэммитэ. Бу биһиги норуоппут культуратын сайдыытыгар улахан бэлиэ кэрчик быһыытынан бүгүн саха норуотун историятыгар суруллар кыахха киирдэ. Оннук улахан суолталаах. Ол да иһин, сахаттан театрга, театральнай искусствоҕа сыстыбыт дьон оччоттон баччаҕа диэри тарбахха баттанан, талааннара, кыахтара куолаһыттан, туттарыттан-хаптарыттан саҕалаан дьүһүнүгэр, көстөр быһыытыгар-майгытыгар тиийэ дьон кэтэбилигэр, ырытыытыгар, сөҕүүтүгэр-махтайыытыгар сылдьар. Константин Дмитриевич Борисов оннук дьонтон  биирдэстэрэ. Кинини мин Иван Гоголев «Наара суоҕар» көрбүтүм. Мыччыыкаан оруолун оонньообута. Оруобуна били былыргы кэпсээнньит оҕонньоттор курдук оҥостон олорон, үүт-маас оннук саҥалаах-иҥэлээх, сылбырҕатык туттар-хаптар киһи оонньообутун кэрэхсээн көрбүтүм. Онтон урукку көлүөнэ дьон кинини Манчаары Баһылайы, Үрүҥ Уоланы оонньообут Саха театрын биир бастыҥ артыыһын быһыытынан билэллэр. Кини аҥардас бу оруолларынан эрэ буолбакка, сахалыы үчүгэй кылыһахтаах куоластаах буолан, саха драматыгар ырыаны туттууга, спектаклга кылыһахтаах ырыаны туһаныыга олук уурсубут артыыстартан биирдэстэрин быһыытынан аатырбыта. Ол туһунан театры анаан үөрэтээччилэр эрэ буолбакка, кинини кытта бииргэ үлэлээбит, бииргэ артыыстаабыт дьон бэлиэтээн, суруйан хаалларбыттара эмиэ баар. Холобур, Анна Ивановна Кузьминалаах курдук Константин Дмитриевиһы үчүгэйдик билэр, чугастык алтыспыт дьон бүгүн саамай сөпкө бэлиэтээтилэр. Саха драматыгар кылыһахтаах ырыа туһаныллыыта – саха театрын, театральнай искусствотын ураты киэргэлэ.  Билигин Саха театрыгар, мин көрдөхпүнэ, ону сатаан ыллаан, дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдии артыыстартан барыларыттан кэриэтэ ирдэнэр  буолла. Эн сатаан сахалыы туойаҕын-ыллыыгын дуу, эбэтэр көннөрү артыыскын дуу диэх курдук. Константин Дмитриевич көннөрү буолбакка, олус талааннаах, көрбүт-истибит эрэ бэлиэтии-кэрэхсии көрөр артыыһа этэ. Дэлэҕэ даҕаны, 1957 с. Москваҕа туруоруллубут “Ньургун Боотурга” Үрүҥ Уолан оруолун Константин Дмитриевич Борисовка итэҕэйиэхтэрэ дуо! Оннук талааннаах киһи. Аны үҥкүүлүүр талааннаах. Үҥкүүлүүр талаан театр артыыһыгар, кини пластичнай, динамикалаах, дьоҥҥо-сэргэҕэ композитор тиэрдиитэ кэрэхсэбиллээх, умсугутуулаах, батыһыннарыылаах буоларыгар, улахан наадалаах дьоҕур. Ону Константин Дмитриевич үчүгэйдик баһылаабыт киһи.
 
Номоххо киирбит дэгиттэр талааннаах Уустаах Избеков, эмиэ мэҥэ киһитэ, бэйэтэ сценарий суруйар, бэйэтэ спектакль туруорар, ол спектаклыгар бэйэтэ музыкальнай инструмеҥҥа оонньуур,  кэлин-илин киэргэллэригэр, реквизиттэригэр тиийэ барытын бэйэтэ оҥорор этэ диэн кэпсииллэр. Кэлин оруолугар бэйэтэ оонньуур этэ, ырыатыгар бэйэтэ ыллыыр, үҥкүүтүгэр бэйэтэ үҥкүүлэһэр. Ити курдук биирдии бэйэлэрэ артистическай, театральнай искусствоны сүһэн тута сылдьар дьон баара. Олортон биирдэстэрэ Константин Дмитриевич Борисов. Манна бастаан кэлэ сылдьарбар бу кулууп дьиэтигэр Константин Дмитриевич бэйэтэ уруһуйдаан хаалларбыт бэртээхэй хартыыналарын көрөн сөрү диэн сөхпүтүм. Хайдах курдук мындыр уус буоларын, бары өттүнэн дэгиттэр талааннааҕын, дьоҕурдааҕын онно бэлиэтии көрбүтүм.
 
Бүгүн эһиэхэ ураты суолталаах күн. Дьон-норуот бэйэтин культуратын, духуобунай баайын, духуобунай күүһүн-күдэҕин илдьэ, тута сылдьар дьонугар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһарын, ону үрдүктүк сыаналыырын  туоһулуур бэлиэ күнү тэрийэн, бэйэҕит кулуупкут дьиэтигэр толору мустан, туох да үчүгэй тэрээһини оҥорбуккутугар Нуораҕана, Дьабыл, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун дьонугар-сэргэтигэр, салалтатыгар, нэһилиэк дьаһалтатыгар, саамай сөпкө дьаһанныгыт диэн махталбын этэбин.
Бу Саха театрын Аал Луук маһа. Манна Саха театра саҕаланыаҕыттан, 1906 сылтан, билиҥҥи кэмҥэ диэри театрга үлэлээбит артыыстар, театрга анаан драмалары суруйбут суруйааччылар, драматурдар, театрга үлэлээбит режиссердар хаартыскалара, адьас аҕыйах киһи умнуллубут буолуохтаах, бука бары манна киирбиттэрэ. Кинилэр истэригэр Константин Дмитриевич Борисов хаартыската эмиэ баар.
 
Маны кини аатынан бу түһүлгэҕэ туттарабын. Театрдар  мүчүҥнэһэллэр. Бу кинигэлэр оҥоһуллууларыгар кыттыспыт дьон олороллор. Ол иһин үөрэллэр. Бу кинигэ бастакыта  үс томнаах Саха театрын Антологията. Бу Антология суруллубут кэмигэр Саха театра бэйэтин историятын дириҥэтэн, 1925 сыллаахха буолбакка, бэйэтин историятын 1906 сылтан ылата ааҕан кэллэ. Ол эбэтэр биһиги Саха театрын историятын дириҥэтэн, революция анараа өттүгэр таһааран, Саха театра культурнай революция түмүгэр тэриллибит буолбакка, өссө ыраахтааҕылаах Россия саҕана, кыра, аҕыйах ахсааннаах омуктар театральнай искусстволаах буолалларын бопсорун саҕана, саха интеллигенцията бэйэтэ туруорсан, бэйэтин күүһүнэн саха норуотун театрдаах оҥорбута диэн биһиги бэлиэтээтибит.  Оннук быһаарыыны ылынан, билигин Саха театра бэйэтин театральнай сезонун 1906 сылтан ааҕар буолла. Ити үс кинигэ таһынан, билигин «Саха театра – сылтан сыл» диэн бэйэтин историятын 2010 сылтан ылата саҕалаан таһаартаан иһэр. Биһиги Сахабыт театра Россия театрдарыттан бэйэтин историятын биир саамай сиһилии суруйа сылдьар театр буолар.  Ити инники өттүгэр улахан суолталаах дьаһал, бу кинигэни барытын бииргэ тутан, Антология үс томун уонна «Саха театра – сылтан сыл» диэн Ежегодник бастакы уонна аҕыйах хонуктааҕыта тахсыбыт иккис кинигэтин өйдөбүнньүк быһыытынан Константин Дмитриевич аатынан түһүлгэҕэ туттарарбын көҥүллээҥ.
 
Бу биэс кинигэни барытын Надежда Константиновнаҕа тус бэйэҕэр өйдөбүнньүк быһыытынан туттарарбын көҥүллээҥ.
Антологияны мин сүрдээҕин харыстыыбын, ол иһин маннык биир сиргэ бачча элбэҕи туттарааччым суох. Ол гынан баран бу ураты бэлиэ күҥҥэ Нуораҕана агропрофильнай оскуолатыгар уонна детсад коллективыгар, бэйэҕит ыччаттаргытыгар, оҕолоргутугар  өйдөбүнньүк буоллун диэн, туттарабын.
 
Бу үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ кыттыыны ылбыт дьоҥҥо күүскүтүгэр күүс, санааҕытыгар санаа, эрчимҥитигэр эрчим эбиллэн бүгүҥҥү көрсүһүүттэн илдьэ барбыт өйгүт-санааҕыт эһиэхэ саамай сырдык уонна кэскиллээх диир санааларгытыгар холбоһон өр сылларга бэйэҕитигэр сөҥөн сырыттын. 
Дата последнего изменения: 17 марта 2016, 11:41
^ Наверх ^
X
Ошибка в тексте:
Сообщить об ошибке администратору? Ваш браузер останется на той же странице